پژوهش های سیاست اسلامی

پژوهش های سیاست اسلامی

نقش عوامل بینشی در « پیشرفت‌سیاسی» بر پایه نظام معرفتی قرآن‌کریم

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان
1 استاد علوم سیاسی، گروه حقوق و علوم سیاسی، مجتمع آموزش عالی علوم انسانی، جامــعه المصطــفی العالمــیه، قم، ایران.
2 دانشجو دکتری قرآن و علوم سیاسی، گروه قرآن و علوم انسانی، دانشکده قرآن و علوم، مجتمع آموزشی عالی قرآن و حدیث، جامعه‎المصطفی العالمیه، قم، ایران. (نویسنده مسئول).
10.22034/ipr.2025.524977.2269
چکیده
قرآن کریم بهعنوان گنجینه سرشار از گزارههای خدشهناپذیر، با اصلاح بنیادهای بینشی، توانست عقبماندهترین جامعه را به پیشرفتهترین تمدن انسانی بدل سازد. ازاینرو، پرداختن به عوامل بینشی «پیشرفت سیاسی» از منظر قرآن کریم، ضرورتی انکارناپذیر در مسیر تمدنسازی اسلامی به شمار میرود. مسئله اصلی این پژوهش آن است که: عوامل محوریِ بینشیِ پیشرفت سیاسی از منظر قرآن کریم چیست؟ هدف این تحقیق، شناسایی و تحلیل این عوامل در چارچوب نظام رشدمحور قرآن کریم میباشد. این پژوهش با شیوه بنیادی-توسعهای و با بهرهگیری از روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد قیاسی و ابزار کتابخانهای سامان یافته و بر پایه آیات قرآن کریم و تفاسیر معتبر استوار است. برای تبیین تاریخی و معاصر، از سیره پیامبر اکرمˆ در مکه و بیانات امام خامنهای بهره گرفته شد که نتیجه آن شناسایی چهار عامل محوریِ بینشی «پیشرفت سیاسی» است. یافتههای پژوهش نشان میدهد که قرآن کریم، پیششرط تحقق سامان سیاسی مطلوب را اصلاح باورهای جامعه میداند. بر این اساس؛ باور نظری به حاکمیت توحیدی، تعقل همراه با ایمان و کسب بصیرت در پرتو معارف الهی، محوریترین عوامل بینشی «پیشرفت سیاسی» در نگاه قرآنی است؛ بنابراین قرآن کریم «پیشرفت سیاسی» را صرفاً محصول ابزارهای مادی نمیداند؛ بلکه آن را بر پایه رشد عقل، ایمان و پذیرش حاکمیت توحیدی در زمین استوار میسازد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The role of insight factors in "political progress" based on the epistemological system of the Holy Quran

نویسندگان English

Mohammad Ali Mirali 1
ahmad FASIHI AKHLAGHI 2
1 Professor of Political Science, Department of Law and Political Science, Higher Education Complex for Humanities, Mustafa University, Qom, Iran.
2 PhD student in Quran and Political Science, Department of Quran and Humanities, Faculty of Quran and Sciences, Higher Educational Complex for Quran and Hadith, Al-Mustafa University, Qom, Iran.
چکیده English

The Holy Qur’an, as a treasury rich with irrefutable propositions, succeeded in transforming one of the most backward societies into the most advanced human civilization through the reformation of foundational worldviews. Therefore, examining the cognitive factors of political development from the perspective of the Holy Qur’an is an undeniable necessity in the path of Islamic civilization-building.

The central question of this research is: What are the cognitive factors influencing the realization of political development according to the Holy Qur’an? The aim of this study is to identify and analyze these factors within the framework of the Qur’anic growth-oriented system.

This research adopts a fundamental-developmental approach and utilizes the method of istintāq (textual interrogation) along with descriptive and analytical analysis of Qur’anic data.

Findings indicate that the Holy Qur’an considers the reform of societal attitudes and beliefs a prerequisite for establishing a desirable political order. Based on this, theoretical and practical acceptance of divine sovereignty, reasoning integrated with faith, and acquisition of insight in the light of divine teachings are among the most significant cognitive factors of political development in the Qur’anic view.

Accordingly, the Qur’an does not regard political development as merely the result of material factors; rather, it grounds it in the growth of intellect, faith, and acceptance of divine sovereignty on Earth.

کلیدواژه‌ها English

Holy Quran
epistemological system
insight factors
"political progress"
political development
قرآن کریم.
نهجالبلاغه.
ابن بابویه، محمد بن على (1376). الأمالی (للصدوق). تهران، کتابچی.
ابنشعبه حرانی، حسن بن علی (1404 ق). تحف العقول، (علی اکبر غفاری، مصحح). قم، جامعه مدرسین.
ابنمنظور، محمدبن مکرم (1414 ق). لسانالعرب. بیروت، دارالفکر.
انوری، حسن (1381). فرهنگ بزرگ سخن. تهران، سخن.
آریانپورکاشانی، منوچهر (1383). فرهنگ بزرگ پیشرو. تهران، جهانرایانه.
آقابخشی، علیاکبر، افشاریراد، مینو (1389). فرهنگ علوم سیاسی. تهران، چاپار.
آمدی، عبدالواحدبنمحمد (1366). غررالحکم. (مصطفی درایتی، مصحح). قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
برزگر، ابراهیم، لکزایی، صدیقه (1395). پیشرفت متعالی در جمهوری اسلامی بر مبنای حکمت و سیاست متعالیه. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 6 (21)، 87-106.
پایگاه حفظ و نشر آثار مقام معظم رهبری (مدظله)، https://farsi.khamenei.ir.
تودورا، مایکل (1378). توسعه اقتصادی در جهان سوم. (غلامعلی فرجادی، مترجم). بیجا، بازتابه.
تیجانی، عبدالقادر حامد (1389). مبانی اندیشه سیاسی در آیات مکی. (مهران اسماعیلی، سید مشتاق الحُلو، مترجم). قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
جابری، محمدعابد (1384). عقل سیاسی در اسلام. (مترجم: عبدالرضا سواری). تهران، گام نو.
جعفری، محمدتقی (1369). حکمت اصول سیاسی اسلام. تهران، بنیاد نهجالبلاغه.
الحلو، سید مشتاق (1379). توسعه سیاسی. بیجا، بینا.
خطیب، عبدالکریم (۱۴۲۴ ق). التفسیر القرآنی للقرآن. قاهره – مصر، دار الفکر العربی.
داد، سی، ایچ (1369). رشد سیاسی. (عزتالله فولادوندی، مترجم). تهران، نشر نو.
دوورژه، موریس (1391). بایستههای جامعهشناسی سیاسی (سید ابوالفضل قاضی شریعتپناه، مترجمان). تهران، میزان.
دهخدا، علیاکبر (1377). لغتنامه. تهران، دانشگاه تهران.
رستمنژاد، مهدی (1393). عوامل پیشرفت از منظر قرآن کریم، قرآن و علم، 8 (15). 43-66.
رضا، محمد رشید (1414 ق). تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار). بیروت، دار المعرفة.
سروش، عبدالکریم (۱۳۷۸). صراطهای مستقیم. تهران، مؤسسه فرهنگی صراط.
شاهبازپور، حسین، محمودی، مهدی، حاجیزاده، مرتضی (1398). الگوی پیشرفت سیاسی جامعه مبتنی بر نظام جامع آموزههای قرآن کریم. پژوهشهای سیاست اسلامی. 7 (15). 207-246.
شربتیان، محمدحسین (1388). تأملی بر ضرورت مبانی توسعه فرهنگی و اهمیت آن در جامعه ایران.
طباطبایی، محمدحسین (1352). المیزان فی تفسیر القرآن. بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
طبرسی، فضل بن حسن (1408 ق). مجمعالبیان. (فضل‎‎الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، مصحح). بیروت، دار المعرفة.
عالم، عبدالرحمن (1373). بنیادهای علم سیاست. تهران، نشر نی.
علوی مهر، حسین (1393). «انسان پیشرفته از منظر قرآن». قرآن و علم، 8 (15). 129-160.
فاکر میبدی، محمد (1393). «اهداف پیشرفت از نگاه قرآن»، قرآن و علم، 8 (15). 9-42.
فخر رازی، محمد بن عمر (1420 ق). التفسیر الکبیر (مفاتیح الغیب). بیروت – لبنان، دار إحیاء التراث العربی.
فضل‎‎‎الله، محمدحسین (1439 ق). تفسیر من وحی القرآن. بیروت، دار الملاک للطباعة و النشر و التوزیع.
فلاحتپیشه، حشمتالله، نورزی، مجتبی (1396). «مبانی انسانی پیشرفت سیاسی از دیدگاه اسلام». پژوهشهای راهبردی سیاست، 6 (23). 59-83.
قرشی، علیاکبر (1386). قاموس قرآن. تهران، دارالکتب الاسلامیه.
قطب، سید (1425 ق). فی ظلال القرآن. بیروت، دار الشروق.
گلابی، سیاوش (1368). فرایند توسعه نظام آموزشی در جامعه ایران، تهران، میترا.
لیثى واسطى، على بن محمد (1376). عیون الحکم و المواعظ (للیثی)، قم.
مجلسی، محمدباقر (1403 ق)، بحارالأنوارالجامعة لدُررأخبارالأئمة الأطهار. بیروت، دار احیاءالتراث العربی.
مصباح یزدی، محمدتقی (1388). پرسشها و پاسخها. قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
مصطفوی، حسن (۱۳۶۰). التحقیـق فی کلمات القرآن الکریم. تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
مطهری، مرتضی (1380). انسان کامل. قم، صدرا.
مطهری، مرتضی (۱۳۸۶). مجموعه آثار (انسان و ایمان). تهران، صدرا.
معینیپور، مسعود (1400). نقش و جایگاه رهبر در پیشرفت سیاسی عدالتمحور. مطالعات انقلاب اسلامی. 18 (66). 167-188.
مغنیه، محمدجواد (1424). التفسیر الکاشف. ایران، دار الکتاب الإسلامی.
مکارم شیرازی، ناصر و همکاران (1374). تفسیر نمونه. تهران، دارالکتب الإسلامیۀ.
میراحمدی، منصور، نظری، محمدعلی (1401). فرایند تحقق نظریه پیشرفت سیاسی از دیدگاه آیتالله خامنهای. پژوهشنامه انقلاب اسلامی. 12 (43). 159-182.
میراحمدی، منصور، نظری، محمدعلی (1401). نظریه پیشرفت سیاسی در اندیشه آیتالله خامنهای. پژوهشهای انقلاب اسلامی. 11 (40). 91-119.
میکلانگ، مارگارت (1390). خودخواهی و دگرخواهی. (حسین شقاقی، مترجم). دائرة المعارف فلسفی استنفورد، تهران، روزنامه جامجم.
نظری، علی اشرف (1380). الگوهای نظری توسعه و نوسازی. نشریه انتخاب.
وینسنت، اندرو (1383). نظریههای دولت. (حسین بشیریه، مترجم). تهران، نی.
دوره 13، شماره 28
دی 1404
صفحه 245-275

  • تاریخ دریافت 30 اردیبهشت 1404
  • تاریخ بازنگری 08 مهر 1404
  • تاریخ پذیرش 19 آبان 1404