پژوهش های سیاست اسلامی

پژوهش های سیاست اسلامی

نقش آیت‌الله بروجردی در مواجهه با دگرسازی گفتمان سلفی در جهان اسلام

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسنده
دانشیار علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشگاه آیت‎الله بروجردی.
10.22034/ipr.2026.557139.2332
چکیده
هم‎زمان با دوره مرجعیت آیت‎الله‎العظمی بروجردیŠ گفتمان سلفی‎گری تکفیری در بخش‎هایی از جهان اسلام بازتولید شد. گفتمان مذکور، به‎جای تمرکز بر «دگر» خارجی، تشیع را دگر اصلی خود تعریف می‎کرد. هدف این مقاله واکاوی و تبیین چگونگی نقش‎آفرینی آیت‎الله‎العظمی بروجردیŠ در مواجهه نرم و ساختاری با گفتمان سلفی‎گری تکفیری است. ازاین‎رو سؤال اصلی مقاله عبارت است از: «آیت‎الله‎العظمی بروجردیŠ چگونه مانع دگرسازی تشیع توسط گفتمان سلفی‎گری تکفیری شد؟» فرضیه مقاله این‎گونه صورت‎بندی شده است: «آیت‎الله‎العظمی بروجردیŠ با استناد به حدیث ثقلین و برجسته‎سازی اشتراکات عقیدتی و عملی مذاهب مختلف اسلامی، با اندیشه تقریب مذاهب، مانع برجسته‎سازی اختلاف‎نظرهای گفتمان سلفی تکفیری علیه تشیع شدند». نتیجه اقدامات ایشان به‎ویژه فقه تقریب موجب همزیستی تشیع و اهل تسنن بود و به این صورت بسترهای دگرسازی گفتمان سلفی‎گری تکفیری علیه تشیع را با ارتباطات بسیار نزدیک با مرجعیت فکری- دینی الازهر برای چندین دهه به حداقل رسید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Ayatollah Boroujerdi’s Role in Confronting the Evolution of Salafi Discourse across the Islamic World

نویسنده English

Naser Pourhassan
Associate Professor of Political Science, Department of Political Science, Ayatollah Boroujerdi University
چکیده English

During the marjaʿiyyah of Grand Ayatollah Boroujerdi, the Salafist discourse—rooted in the thought of Ibn Taymiyyah and Muhammad ibn ʿAbd al-Wahhab—experienced a revival across various regions of the Islamic world, particularly in Egypt. Rather than concentrating on the external “Other,” represented by Western intellectual and political currents, this discourse increasingly identified Shiʿism as its principal adversary. Grand Ayatollah Boroujerdi, however, adeptly managed this anti-Shiʿa campaign and redirected the broader Islamic milieu toward greater unity and cohesion. This study seeks to analyze the mechanisms through which Boroujerdi engaged in a subtle yet structural confrontation with the Salafist . The central research question thus asks: How did Grand Ayatollah Boroujerdi prevent the Salafist discourse from reshaping the identity of Shiʿism? The article advances the hypothesis that, by invoking the Hadith al-Thaqalayn and emphasizing both doctrinal and practical commonalities among Islamic sects—while promoting the ideal of taqrīb (rapprochement)—Boroujerdi effectively neutralized Salafist efforts to magnify minor theological differences against Shiʿism. The outcome of his initiatives, particularly the jurisprudence of proximity, cultivated meaningful coexistence between Shiʿa and Sunni communities. Through sustained intellectual and religious engagement with al-Azhar, Ayatollah Boroujerdi significantly curtailed the capacity of Salafist discourse to marginalize Shiʿism for several decades.The significance of Ayatollah Boroujerdi’s institutional and structural initiatives became particularly evident when the rise of Salafi-Takfiri discourse emerged as a major threat to both the Islamic world and international security

کلیدواژه‌ها English

''Grand Ayatollah Boroujerdi
'' al-Azhar ''
''
Taqrīb ''
''Shiʿism''
''Salafism''
اباذری، عبدالرحیم (1389). طلایه‎داران تقریب 1: آیت‎الله بروجردی آیت اخلاص. تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
بزرگمهرنیا، عبدالحسین (1394). خوب‎تر از آفتاب فلک: خاطرات، کرامات و بیاناتی از فقیه اکبر حضرت آیت‎الله‎العظمی حاج‎آقا حسین طباطبایی بروجردی. تهران، سامان دانش.
ابن‎تیمیه، شیخ‎الاسلام ابو‎العباس احمد (1386). مختصر منهاج السنة. (احمد دبیری، مترجم). بی‎جا، سایت کتابخانه عقیده.
بن‎عبدالوهاب، محمد (1392). کتاب التوحید. (اسحاق دبیری، مترجم). بی‎جا، سایت کتابخانه عقیده.
تمری، محمدرضا (1387). شکوه شیعه: سیری در زندگانی و فعالیت‎های آیت‎الله‎العظمی بروجردی. تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
جعفریان، رسول (1389). جریان‎ها و سازمان‎های مذهبی ـ سیاسی ایران 1320–1357. تهران، خانه کتاب.
حسینی رودباری، سید مصطفی (1392). درآمدی بر فقه مقارن. نشریه حبل‎المتین، 2 (5)، 52-77.
خسروشاهی، سید هادی (1392 الف). حرکت‎های اسلامی معاصر: استراتژی نظام و مسئله شیعه و سنی. قم، بوستان کتاب.
خسروشاهی، سید هادی (1392 ب). اخوان‎المسلمین چه می‎گویند و چه می‎خواهند؟ قم، بوستان کتاب.
خسروشاهی، سید هادی (1395). کودتا در مصر: اخوان‎المسلمین و سلفی‎ها. قم، کلبه شروق.
دانشگاه بین‎المللی مذاهب اسلامی (1404). نشست تخصصی «تبارشناسی اندیشه‎های تقریبی آیت‎الله واعظ‎زاده» با حضور حجت‎الاسلام دکتر احمد مبلغی. https://ar.mazaheb.ac.ir/fa/news/537/
دوانی، علی (1379). مفاخر اسلام: آیت‎الله‎العظمی بروجردی. تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
دوانی، علی (1382). خاطرات و مبارزات حجت‎الاسلام فلسفی. تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
دین‎پرست، منوچهر (1384). سلفی‎گری در لغت و اصطلاح. ماهنامه زمانه، ش 33.
رازی، محمد (1332). آثار الحجه یا تاریخ و دایرة‎المعارف حوزه علمیه قم. ج 2، قم، کتاب‎فروشی برقعی.
رمضانی، روح‎الله (1402). تاریخ سیاست خارجی ایران، ترجمه محسن اسلامی و زینب پزشکیان، تهران، نشر نی.
سلطانی، علی‎اصغر (1394). قدرت، گفتمان، زبان: سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران. تهران، نی.
سلماسی، محمد شاکر (1393). ظرفیت‎ها و چالش‎های تقریب مذاهب اسلامی در لبنان. قم، نشر ادیان.
عالمیان، عبدالرحمن (1390). رأیت دین: بررسی اندیشه و رفتار سیاسی آیت‎الله‎العظمی بروجردی. تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
عباس‎زاده فتح‎آبادی، مهدی (1393). بوکوحرام: فرقه اسلام‎گرای افراطی در نیجریه. اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، ش 296، 24–35.
علوی طباطبایی بروجردی، سید محمدجواد (1397). مبانی نظری تقریب. قم، مجد اسلام.
علوی طباطبایی، سید محمدحسین (1341). خاطرات زندگانی آیت‎الله‎العظمی آقای بروجردی. قم، اطلاعات.
غرسـبان روزبهانی، مرتضی (1403). بازشناسی رویکردهای تبلیغات حوزوی در عصر آیت‎الله بروجردی. پژوهشنامه تبلیغ اسلامی، 9 (4)، 68–101.
غفوری، مصطفی و دیگران (1402). رویکرد اعتقادی وهابیت نسبت به مسلمانان و نقش آن در عدم تقریب مذاهب. سلفی‎پژوهی، 9 (18)، 109–124.
فاطمی‎نژاد، مجید (1393). نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی؛ در مجموعه مقالات اولین کنگره جهانی مخاطرات جریان‎های تکفیری، جلد ششم.
فرمانیان، مهدی (1404). یک‎صد سال فرازوفرود تقریب مذاهب در حوزه علمیه قم. مرکز اسناد انقلاب اسلامی. https://irdc.ir/fa/news/10261/
قریشی کرین، سید حسین؛ فلاحی، احمد حسین؛ یدالله خرم‎آبادی (1391). تطبیق اندیشه تقریب از منظر آیت‎الله خمینی و آیت‎الله بروجردی. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 5 (2)، 91–110.
کریمی، زهرا (1398). بررسی نقش آیت‎الله بروجردی در تقویت هویت سیاسی شیعی. پایان‎نامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشگاه آیت‎الله بروجردی، دانشکده علوم انسانی.
مجله حوزه (1370). ویژه‎نامه سی‎امین سال درگذشت آیت‎الله بروجردی. ش 43 و 44. https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/4546/
مصباح یزدی، محمدتقی (1391). «آیت‎الله مصباح یزدی: نامزد انتخاباتی که اعتقاد به ولایت‎فقیه ندارد قابل اعتماد نیست». پایگاه اطلاع‎رسانی حضرت آیت‎الله مصباح یزدی. https://mesbahyazdi.ir/node/4342/
مطهری، مرتضی (1364). امامت و رهبری. تهران، صدرا.
مطهری، مرتضی (1368). تکامل اجتماعی انسان. به ضمیمه هدف زندگی الهامی از شیخ‎الطائفه و مزایا و خدمات مرحوم آیت‎الله بروجردی. تهران، صدرا.
نظری، محمد (1398). بررسی اندیشه وحدت و تقریب از منظر مقام معظم رهبری و آیت‎الله بروجردی. اسلام‎پژوهان، 6 (10)، 103–112.
واعظ‎زاده خراسانی، محمد (بی‎تا). فقه مقارن و تقریب مذاهب در نگاه آیت‎الله بروجردی. مرکز دائرة‎المعارف بزرگ اسلامی. https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/4678
دوره 13، شماره 28
دی 1404
صفحه 333-360

  • تاریخ دریافت 15 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 17 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 21 بهمن 1404