پژوهش های سیاست اسلامی

پژوهش های سیاست اسلامی

نقش آیت‌الله بروجردی در مواجهه با دگرسازی گفتمان سلفی در جهان اسلام

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسنده
دانشیار علوم سیاسی، گروه علوم سیاسی، دانشگاه آیت‎الله بروجردی.
10.22034/ipr.2026.557139.2332
چکیده
همزمان با دوره مرجعیت آیتاللهالعظمی بروجردیŠ گفتمان سلفیگری تکفیری در بخشهایی از جهان اسلام بازتولید شد. گفتمان مذکور، بهجای تمرکز بر «دگر» خارجی، تشیع را دگر اصلی خود تعریف میکرد. هدف این مقاله واکاوی و تبیین چگونگی نقشآفرینی آیتاللهالعظمی بروجردیŠ در مواجهه نرم و ساختاری با گفتمان سلفیگری تکفیری است. ازاینرو سؤال اصلی مقاله عبارت است از: «آیتاللهالعظمی بروجردیŠ چگونه مانع دگرسازی تشیع توسط گفتمان سلفیگری تکفیری شد؟» فرضیه مقاله اینگونه صورتبندی شده است: «آیتاللهالعظمی بروجردیŠ با استناد به حدیث ثقلین و برجستهسازی اشتراکات عقیدتی و عملی مذاهب مختلف اسلامی، با اندیشه تقریب مذاهب، مانع برجستهسازی اختلافنظرهای گفتمان سلفی تکفیری علیه تشیع شدند». نتیجه اقدامات ایشان بهویژه فقه تقریب موجب همزیستی تشیع و اهل تسنن بود و به این صورت بسترهای دگرسازی گفتمان سلفیگری تکفیری علیه تشیع را با ارتباطات بسیار نزدیک با مرجعیت فکری- دینی الازهر برای چندین دهه به حداقل رسید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Ayatollah Boroujerdi’s Role in Confronting the Evolution of Salafi Discourse across the Islamic World

نویسنده English

Naser Pourhassan
Associate Professor of Political Science, Department of Political Science, Ayatollah Boroujerdi University
چکیده English

During the marjaʿiyyah of Grand Ayatollah Boroujerdi, the Salafist discourse—rooted in the thought of Ibn Taymiyyah and Muhammad ibn ʿAbd al-Wahhab—experienced a revival across various regions of the Islamic world, particularly in Egypt. Rather than concentrating on the external “Other,” represented by Western intellectual and political currents, this discourse increasingly identified Shiʿism as its principal adversary. Grand Ayatollah Boroujerdi, however, adeptly managed this anti-Shiʿa campaign and redirected the broader Islamic milieu toward greater unity and cohesion. This study seeks to analyze the mechanisms through which Boroujerdi engaged in a subtle yet structural confrontation with the Salafist . The central research question thus asks: How did Grand Ayatollah Boroujerdi prevent the Salafist discourse from reshaping the identity of Shiʿism? The article advances the hypothesis that, by invoking the Hadith al-Thaqalayn and emphasizing both doctrinal and practical commonalities among Islamic sects—while promoting the ideal of taqrīb (rapprochement)—Boroujerdi effectively neutralized Salafist efforts to magnify minor theological differences against Shiʿism. The outcome of his initiatives, particularly the jurisprudence of proximity, cultivated meaningful coexistence between Shiʿa and Sunni communities. Through sustained intellectual and religious engagement with al-Azhar, Ayatollah Boroujerdi significantly curtailed the capacity of Salafist discourse to marginalize Shiʿism for several decades.The significance of Ayatollah Boroujerdi’s institutional and structural initiatives became particularly evident when the rise of Salafi-Takfiri discourse emerged as a major threat to both the Islamic world and international security

کلیدواژه‌ها English

''Grand Ayatollah Boroujerdi
'' al-Azhar ''
''
Taqrīb ''
''Shiʿism''
''Salafism''
اباذری، عبدالرحیم (1389). طلایهداران تقریب 1: آیتالله بروجردی آیت اخلاص. تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.
بزرگمهرنیا، عبدالحسین (1394). خوبتر از آفتاب فلک: خاطرات، کرامات و بیاناتی از فقیه اکبر حضرت آیتاللهالعظمی حاجآقا حسین طباطبایی بروجردی. تهران، سامان دانش.
ابنتیمیه، شیخالاسلام ابوالعباس احمد (1386). مختصر منهاج السنة. (احمد دبیری، مترجم). بیجا، سایت کتابخانه عقیده.
بنعبدالوهاب، محمد (1392). کتاب التوحید. (اسحاق دبیری، مترجم). بیجا، سایت کتابخانه عقیده.
تمری، محمدرضا (1387). شکوه شیعه: سیری در زندگانی و فعالیتهای آیتاللهالعظمی بروجردی. تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
جعفریان، رسول (1389). جریانها و سازمانهای مذهبی ـ سیاسی ایران 1320–1357. تهران، خانه کتاب.
حسینی رودباری، سید مصطفی (1392). درآمدی بر فقه مقارن. نشریه حبلالمتین، 2 (5)، 52-77.
خسروشاهی، سید هادی (1392 الف). حرکتهای اسلامی معاصر: استراتژی نظام و مسئله شیعه و سنی. قم، بوستان کتاب.
خسروشاهی، سید هادی (1392 ب). اخوانالمسلمین چه میگویند و چه میخواهند؟ قم، بوستان کتاب.
خسروشاهی، سید هادی (1395). کودتا در مصر: اخوانالمسلمین و سلفیها. قم، کلبه شروق.
دانشگاه بینالمللی مذاهب اسلامی (1404). نشست تخصصی «تبارشناسی اندیشههای تقریبی آیتالله واعظزاده» با حضور حجتالاسلام دکتر احمد مبلغی. https://ar.mazaheb.ac.ir/fa/news/537/
دوانی، علی (1379). مفاخر اسلام: آیتاللهالعظمی بروجردی. تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
دوانی، علی (1382). خاطرات و مبارزات حجتالاسلام فلسفی. تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
دینپرست، منوچهر (1384). سلفیگری در لغت و اصطلاح. ماهنامه زمانه، ش 33.
رازی، محمد (1332). آثار الحجه یا تاریخ و دایرةالمعارف حوزه علمیه قم. ج 2، قم، کتابفروشی برقعی.
رمضانی، روحالله (1402). تاریخ سیاست خارجی ایران، ترجمه محسن اسلامی و زینب پزشکیان، تهران، نشر نی.
سلطانی، علیاصغر (1394). قدرت، گفتمان، زبان: سازوکارهای جریان قدرت در جمهوری اسلامی ایران. تهران، نی.
سلماسی، محمد شاکر (1393). ظرفیتها و چالشهای تقریب مذاهب اسلامی در لبنان. قم، نشر ادیان.
عالمیان، عبدالرحمن (1390). رأیت دین: بررسی اندیشه و رفتار سیاسی آیتاللهالعظمی بروجردی. تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
عباسزاده فتحآبادی، مهدی (1393). بوکوحرام: فرقه اسلامگرای افراطی در نیجریه. اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، ش 296، 24–35.
علوی طباطبایی بروجردی، سید محمدجواد (1397). مبانی نظری تقریب. قم، مجد اسلام.
علوی طباطبایی، سید محمدحسین (1341). خاطرات زندگانی آیتاللهالعظمی آقای بروجردی. قم، اطلاعات.
غرسـبان روزبهانی، مرتضی (1403). بازشناسی رویکردهای تبلیغات حوزوی در عصر آیتالله بروجردی. پژوهشنامه تبلیغ اسلامی، 9 (4)، 68–101.
غفوری، مصطفی و دیگران (1402). رویکرد اعتقادی وهابیت نسبت به مسلمانان و نقش آن در عدم تقریب مذاهب. سلفیپژوهی، 9 (18)، 109–124.
فاطمینژاد، مجید (1393). نقد و بررسی تکفیر از دیدگاه سلفی وهابی و سلفی جهادی؛ در مجموعه مقالات اولین کنگره جهانی مخاطرات جریانهای تکفیری، جلد ششم.
فرمانیان، مهدی (1404). یکصد سال فرازوفرود تقریب مذاهب در حوزه علمیه قم. مرکز اسناد انقلاب اسلامی. https://irdc.ir/fa/news/10261/
قریشی کرین، سید حسین؛ فلاحی، احمد حسین؛ یدالله خرمآبادی (1391). تطبیق اندیشه تقریب از منظر آیتالله خمینی و آیتالله بروجردی. پژوهشنامه انقلاب اسلامی، 5 (2)، 91–110.
کریمی، زهرا (1398). بررسی نقش آیتالله بروجردی در تقویت هویت سیاسی شیعی. پایاننامه کارشناسی ارشد علوم سیاسی، دانشگاه آیتالله بروجردی، دانشکده علوم انسانی.
مجله حوزه (1370). ویژهنامه سیامین سال درگذشت آیتالله بروجردی. ش 43 و 44. https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4518/4546/
مصباح یزدی، محمدتقی (1391). «آیتالله مصباح یزدی: نامزد انتخاباتی که اعتقاد به ولایتفقیه ندارد قابل اعتماد نیست». پایگاه اطلاعرسانی حضرت آیتالله مصباح یزدی. https://mesbahyazdi.ir/node/4342/
مطهری، مرتضی (1364). امامت و رهبری. تهران، صدرا.
مطهری، مرتضی (1368). تکامل اجتماعی انسان. به ضمیمه هدف زندگی الهامی از شیخالطائفه و مزایا و خدمات مرحوم آیتالله بروجردی. تهران، صدرا.
نظری، محمد (1398). بررسی اندیشه وحدت و تقریب از منظر مقام معظم رهبری و آیتالله بروجردی. اسلامپژوهان، 6 (10)، 103–112.
واعظزاده خراسانی، محمد (بیتا). فقه مقارن و تقریب مذاهب در نگاه آیتالله بروجردی. مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی. https://www.cgie.org.ir/popup/fa/system/contentprint/4678
دوره 13، شماره 28
دی 1404
صفحه 333-360

  • تاریخ دریافت 15 آبان 1404
  • تاریخ بازنگری 17 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 21 بهمن 1404