پژوهش های سیاست اسلامی

پژوهش های سیاست اسلامی

امتیازات و چالش‌های نظریه سیاسی میرزای نائینی در خصوص مشروطه

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران، (نویسنده مسئول).
2 استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران.
10.22034/ipr.2026.534294.2286
چکیده
روش‎شناسی فقه سیاسی میرزای نائینی در نهضت مشروطه یکی از مسائل اساسی در عرصه اندیشه سیاسی شیعه به شمار می‎آید ازاین‎رو، امتیازات و چالش‎های مشروطه با تکیه بر اندیشه سیاسی میرزای نائینی به‎عنوان فقیهی جامع‎الشرایط مورد بحث قرار گرفت. نتایج به دست آمده نشان می‎دهد هر‎چند در عمل، کاربست فقه سیاسی در مشروطه توانست با پیشگامی روحانیت در راستای مسئله محوری، نفی استبداد و پاسخ به نیاز‎های جامعه و نظام‎سازی به توفیقاتی دست یابد؛ ولی در جنبش مشروطه چالش‎هایی مانند عدم تمرکز به ساختار مطلوب (ولایتمدار)، عدم عنایت به حکومت اسلامی به‎صورت کلان و فقه سیاسی حداکثری پس از توجه به استقلال سیاسی و آزادی سیاسی، قرار گرفتن مشروطه عملاً ذیل گفتمان حاکمیت جائر و فقدان شناخت مناسب نسبت به جامعه وجود داشت که در این تحقیق مورد بررسی قرار گرفته است. این تحقیق با روش توصیفی – تحلیلی به این باور رسیده که فقه سیاسی میرزای نائینی کوشیده تا اندازه‎ای نظام استبدادی را محدود کرده و توانسته در حل برخی معضلات جامعه آن عصر، نقش مهمی ایفا کند لکن در تضمین استقلال و آزادی مطلوب، نتوانسته همچون نظام ولایی در مسائل نظام نقش آفرینی نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
نهج‎البلاغه
آدمیت، فریدون (1355). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران. تهران، پیام.
بیانات آیت الله خامنه‎ای (31/6/1370). دسترسی در: https://farsi.khamenei.ir
پارسانیا، حمید، (1380). از میرزای نائینی تا امام خمینی. قبسات، 6(22). 95-85.
حیدری عباس، (1386). اندیشه سیاسی آیه الله میرزا محمدحسین نائینی. قم، بوستان کتاب.
درخشه، جلال (1384). نسبت قانون و شریعت در اندیشـه سیاسـی علامـه نـایینی. دانـش سیاسی، 1(2)، 60-39.
دهخدا، علی اکبر (1373). لغت‎نامه دهخدا. تهران، دانشگاه تهران.
سیف، توفیق (١٣٧٩). استبداد‎ ستیزی‎. (مترجم: محمد نوری و دیگـران). اصـفهان، کانون پژوهش.
شیرمحمدی محمدمهدی (۱۳۸۵). درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی. حوزه، 23(۱۳۷)، 138-200.
عمید زنجانى، عباس على (1421). فقه سیاسى. تهران، انتشارات امیر‎کبیر.
فیرحی، داود (1382). نظام سیاسی دولت در اسلام. تهران، سمت.‎
فیرحی، داود (1392). فقه و سیاست. تهران، نشر نی.
مطهرى، مرتضى‏ (1372). مجموعه آثار استاد شهید مطهرى‏. قم، انتشارات صدرا.
موسوی خمینى، سید روح‏الله (1389). صحیفه امام. تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ.
موسوی خمینى، سید روح‏الله (1378). کشف اسرار. تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ.
موسوی خمینى، سید روح‏الله، (بی‎تا)، ولایت فقیه. تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ.
میراحمدی، منصور (1399). آزادی در فلسفه سیاسی اسلام. قم، بوستان کتاب.
میراحمدى، منصور (1384). اسلام و دموکراسی مشورتی. تهران، نشر نی.
نائینی، محمدحسین (1424 ق). تنبیه الامه و تنزیه المله. تحقیق سید جواد ورعی. قم، بوستان کتاب.
ورعی، سید جواد (1381). ولایت در اندیشه فقهی سیاسی نائینی. حکومت اسلامی، 7(24)، 130-103.
حیدری کاشانی، محمدجواد (1382). قلمرو فقه سیاسی از دیدگاه علامۀ نائینی. پژوهش‎های فقه و مبانی حقوق اسلامی، 2(1)، 74-55.
سلیمانی، جواد، (1382). نظرگاه‎های مشترک نائینی و امام خمینی. آموزه، 1 (2)، 60-45.
کعبی، عباس، (1383). نوآوری‎های فقهی در عرصه حقوق اساسی در عرصه مشروطه، آموزه، 3 (5)، 146-139.
بروغنی، نازنین زهرا و احمدی طباطبایی، سید محمدرضا (۱۴۰۱). اجتهاد بر پایه مفهوم مصلحت عمومی در اندیشه سیاسی نائینی به‎مثابه فقه سیاسی عمل‎گرا. جستارهای سیاسی معاصر. ۱۳ (1)، 56-29.
مرادخانی، فردین (1400). جهات مشترکه عمومیه در اندیشه نائینی. علوم سیاسی. ۲۴ (93)، 77-54.
دوره 13، شماره 28
دی 1404
صفحه 303-332

  • تاریخ دریافت 22 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 13 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 21 بهمن 1404