پژوهش های سیاست اسلامی

پژوهش های سیاست اسلامی

امتیازات و چالش‌های نظریه سیاسی میرزای نائینی در خصوص مشروطه

نوع مقاله : مقالات پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران، (نویسنده مسئول).
2 استاد پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، قم، ایران.
10.22034/ipr.2026.534294.2286
چکیده
روششناسی فقه سیاسی میرزای نائینی در نهضت مشروطه یکی از مسائل اساسی در عرصه اندیشه سیاسی شیعه به شمار میآید ازاینرو، امتیازات و چالشهای مشروطه با تکیه بر اندیشه سیاسی میرزای نائینی بهعنوان فقیهی جامعالشرایط مورد بحث قرار گرفت. نتایج به دست آمده نشان میدهد هرچند در عمل، کاربست فقه سیاسی در مشروطه توانست با پیشگامی روحانیت در راستای مسئله محوری، نفی استبداد و پاسخ به نیازهای جامعه و نظامسازی به توفیقاتی دست یابد؛ ولی در جنبش مشروطه چالشهایی مانند عدم تمرکز به ساختار مطلوب (ولایتمدار)، عدم عنایت به حکومت اسلامی بهصورت کلان و فقه سیاسی حداکثری پس از توجه به استقلال سیاسی و آزادی سیاسی، قرار گرفتن مشروطه عملاً ذیل گفتمان حاکمیت جائر و فقدان شناخت مناسب نسبت به جامعه وجود داشت که در این تحقیق مورد بررسی قرار گرفته است. این تحقیق با روش توصیفی – تحلیلی به این باور رسیده که فقه سیاسی میرزای نائینی کوشیده تا اندازهای نظام استبدادی را محدود کرده و توانسته در حل برخی معضلات جامعه آن عصر، نقش مهمی ایفا کند لکن در تضمین استقلال و آزادی مطلوب، نتوانسته همچون نظام ولایی در مسائل نظام نقش آفرینی نماید.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

قرآن کریم
نهجالبلاغه
آدمیت، فریدون (1355). ایدئولوژی نهضت مشروطیت ایران. تهران، پیام.
بیانات آیت الله خامنهای (31/6/1370). دسترسی در: https://farsi.khamenei.ir
پارسانیا، حمید، (1380). از میرزای نائینی تا امام خمینی. قبسات، 6(22). 95-85.
حیدری عباس، (1386). اندیشه سیاسی آیه الله میرزا محمدحسین نائینی. قم، بوستان کتاب.
درخشه، جلال (1384). نسبت قانون و شریعت در اندیشـه سیاسـی علامـه نـایینی. دانـش سیاسی، 1(2)، 60-39.
دهخدا، علی اکبر (1373). لغتنامه دهخدا. تهران، دانشگاه تهران.
سیف، توفیق (١٣٧٩). استبداد ستیزی. (مترجم: محمد نوری و دیگـران). اصـفهان، کانون پژوهش.
شیرمحمدی محمدمهدی (۱۳۸۵). درآمدی بر ماهیت مشروطیت و نقش آن در تکوین تمدن اسلامی. حوزه، 23(۱۳۷)، 138-200.
عمید زنجانى، عباس على (1421). فقه سیاسى. تهران، انتشارات امیرکبیر.
فیرحی، داود (1382). نظام سیاسی دولت در اسلام. تهران، سمت.
فیرحی، داود (1392). فقه و سیاست. تهران، نشر نی.
مطهرى، مرتضى‏ (1372). مجموعه آثار استاد شهید مطهرى‏. قم، انتشارات صدرا.
موسوی خمینى، سید روح‏الله (1389). صحیفه امام. تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ.
موسوی خمینى، سید روح‏الله (1378). کشف اسرار. تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ.
موسوی خمینى، سید روح‏الله، (بیتا)، ولایت فقیه. تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینىŠ.
میراحمدی، منصور (1399). آزادی در فلسفه سیاسی اسلام. قم، بوستان کتاب.
میراحمدى، منصور (1384). اسلام و دموکراسی مشورتی. تهران، نشر نی.
نائینی، محمدحسین (1424 ق). تنبیه الامه و تنزیه المله. تحقیق سید جواد ورعی. قم، بوستان کتاب.
ورعی، سید جواد (1381). ولایت در اندیشه فقهی سیاسی نائینی. حکومت اسلامی، 7(24)، 130-103.
حیدری کاشانی، محمدجواد (1382). قلمرو فقه سیاسی از دیدگاه علامۀ نائینی. پژوهشهای فقه و مبانی حقوق اسلامی، 2(1)، 74-55.
سلیمانی، جواد، (1382). نظرگاههای مشترک نائینی و امام خمینی. آموزه، 1 (2)، 60-45.
کعبی، عباس، (1383). نوآوریهای فقهی در عرصه حقوق اساسی در عرصه مشروطه، آموزه، 3 (5)، 146-139.
بروغنی، نازنین زهرا و احمدی طباطبایی، سید محمدرضا (۱۴۰۱). اجتهاد بر پایه مفهوم مصلحت عمومی در اندیشه سیاسی نائینی بهمثابه فقه سیاسی عملگرا. جستارهای سیاسی معاصر. ۱۳ (1)، 56-29.
مرادخانی، فردین (1400). جهات مشترکه عمومیه در اندیشه نائینی. علوم سیاسی. ۲۴ (93)، 77-54.
دوره 13، شماره 28
دی 1404
صفحه 303-332

  • تاریخ دریافت 22 تیر 1404
  • تاریخ بازنگری 13 بهمن 1404
  • تاریخ پذیرش 21 بهمن 1404